نسخه چاپي
وضعيت اجتماعي
ترکیب و پراکندگی جمعیت
براساس آخرین آمار، جمعیت ازبکستان به 24 ملیون نفر میرسد (چهلمین کشور جهان) و در میان کشور های CIS همچنان پس از روسیه و اوکراین قرار گرفته است.این کشور پر جمعیت ترین کشور آسیای مرکزی است. تراکم جمعیت آن 48 نفر در هر کیلومتر مربع می باشد .در این کشور 129 ملیت ساکن هستند. رشد جمعیت: میزان رشد جمعیت در ازبکستان بالاتر از میزان رشد جمعیت در کشور های مشترک المنافع بوده، پس از تاجیکستان در بین کشور های آسیای مرکزی مقام دوم را دارد. از 1897تا1991 جمعیت شوروی دو برابر شد در حالی که در همین مدت جمعیت ازبکستان 5/5 برابر شد. از لحاظ ترکیب سنی این کشور یکی از جوانترین جمهوری ها در بین کشور های مشترک المنافع محسوب می شود. گفتنی است که در سالهای 100-1910 هر خانواده ازبکی بطور متوسط 9-10 فرزند داشته که این رقم در 1911- 1939 به 6- 7 فرزند کاهش یافته است.
براساس آخرین آمار، جمعیت ازبکستان به 24 ملیون نفر میرسد (چهلمین کشور جهان) و در میان کشور های CIS همچنان پس از روسیه و اوکراین قرار گرفته است.این کشور پر جمعیت ترین کشور آسیای مرکزی است. تراکم جمعیت آن 48 نفر در هر کیلومتر مربع می باشد .در این کشور 129 ملیت ساکن هستند. رشد جمعیت: میزان رشد جمعیت در ازبکستان بالاتر از میزان رشد جمعیت در کشور های مشترک المنافع بوده، پس از تاجیکستان در بین کشور های آسیای مرکزی مقام دوم را دارد. از 1897تا1991 جمعیت شوروی دو برابر شد در حالی که در همین مدت جمعیت ازبکستان 5/5 برابر شد. از لحاظ ترکیب سنی این کشور یکی از جوانترین جمهوری ها در بین کشور های مشترک المنافع محسوب می شود. گفتنی است که در سالهای 100-1910 هر خانواده ازبکی بطور متوسط 9-10 فرزند داشته که این رقم در 1911- 1939 به 6- 7 فرزند کاهش یافته است.
مهاجرت
ترکيب ملی جمعیت ازبکستان از نیمه دوم قرن 19 و آغاز قرن 20 شکل گرفته است. در آن زمان پس از اشغال آسیای مرکزی توسط روسیه این کشور اقدام به کوچ دادن اقلیتهای اروپایی به این منطقه كرد. روسیه تزاری ضمن تبعید تعداد زیادی از مسلمانان به سیبری و نقاط دیگر روسیه، عده دیگری از روسها را نیز از نواحی دیگر کوچ داده و در آسیای مرکزی مستقر كرد. تازه واردین به منطقه شخصیتهای نظامی، تجاری و صنعتی و متعاقبا زندانی های سیاسی بودند. پس از انقلاب سال 1917 دهقانان و کارگران روسیه، قفقاز و اوكراين به این منطقه سرازیر شدند. در اوت 1937 به دستور استالین کره ای های مقیم خاور دور به قزاقستان و اسیای مرکزی منتقل شدند. درآن هنگام 70 هزار کره ای به قزاقستان و آسیای مرکزی تبعید شدند و تا اکتبر 1937، 120 هزار کره ای به منطقه منتقل شدند.
در طول جنگ جهانی دوم انتقال جوامع مسیحی از مناطق بالتیک و غیره به جمهوری های مسلمان نشین در آسیای مرکزی به منظور اعمال نظارت بر مسلمانان از طریق اشغال پستهای حساس و کلیدی صورت گرفت (آلمانیها از سواحل رود ولگا، تاتارهای کریمه، ترکهای مسخطی و .. ). در سالهای 1985 قریب به 34 هزار نفر و در 1990 حدود 179 هزار نفر از ازبکستان مهاجرت کردند که این میزان پس از فرو پاشی شوروی و تشکیل جمهوری مستقل در آسیای مرکزی به 7/74 هزار نفر در سال 1994 رسيد و میزان مهاجرین از ازبکستان بالغ بر 100 هزار نفر شد.قابل ذکر است که اکثریت این مهاجرین را اقلیتهای روس و یهود تشکیل می دهند. همچنین مهاجرت در داخل ازبکستان به دلایل بهداشتی، سطح تحصیلات و یافتن کار انجام می پذیرد. اخیرا مهاجرت مردم روستایی به شهرها افزایش یافته است .مقصد مهاجرین عمدتا تاشکند، سمرقند، اندیجان و فرغانه است که صنایع پیشرفته تری را دارا بوده و غالب دفاتر تجاری و صنعتی شرکتهای خارجی در این مناطق تشکیل شده اند.
ترکيب ملی جمعیت ازبکستان از نیمه دوم قرن 19 و آغاز قرن 20 شکل گرفته است. در آن زمان پس از اشغال آسیای مرکزی توسط روسیه این کشور اقدام به کوچ دادن اقلیتهای اروپایی به این منطقه كرد. روسیه تزاری ضمن تبعید تعداد زیادی از مسلمانان به سیبری و نقاط دیگر روسیه، عده دیگری از روسها را نیز از نواحی دیگر کوچ داده و در آسیای مرکزی مستقر كرد. تازه واردین به منطقه شخصیتهای نظامی، تجاری و صنعتی و متعاقبا زندانی های سیاسی بودند. پس از انقلاب سال 1917 دهقانان و کارگران روسیه، قفقاز و اوكراين به این منطقه سرازیر شدند. در اوت 1937 به دستور استالین کره ای های مقیم خاور دور به قزاقستان و اسیای مرکزی منتقل شدند. درآن هنگام 70 هزار کره ای به قزاقستان و آسیای مرکزی تبعید شدند و تا اکتبر 1937، 120 هزار کره ای به منطقه منتقل شدند.
در طول جنگ جهانی دوم انتقال جوامع مسیحی از مناطق بالتیک و غیره به جمهوری های مسلمان نشین در آسیای مرکزی به منظور اعمال نظارت بر مسلمانان از طریق اشغال پستهای حساس و کلیدی صورت گرفت (آلمانیها از سواحل رود ولگا، تاتارهای کریمه، ترکهای مسخطی و .. ). در سالهای 1985 قریب به 34 هزار نفر و در 1990 حدود 179 هزار نفر از ازبکستان مهاجرت کردند که این میزان پس از فرو پاشی شوروی و تشکیل جمهوری مستقل در آسیای مرکزی به 7/74 هزار نفر در سال 1994 رسيد و میزان مهاجرین از ازبکستان بالغ بر 100 هزار نفر شد.قابل ذکر است که اکثریت این مهاجرین را اقلیتهای روس و یهود تشکیل می دهند. همچنین مهاجرت در داخل ازبکستان به دلایل بهداشتی، سطح تحصیلات و یافتن کار انجام می پذیرد. اخیرا مهاجرت مردم روستایی به شهرها افزایش یافته است .مقصد مهاجرین عمدتا تاشکند، سمرقند، اندیجان و فرغانه است که صنایع پیشرفته تری را دارا بوده و غالب دفاتر تجاری و صنعتی شرکتهای خارجی در این مناطق تشکیل شده اند.
سابقه تاریخی تشکیل جمعیت
سرزمین فعلی ازبکستان از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده، تمدنهای گوناگونی را به خود دیده است. در قرن ششم قبل از میلاد بخش اعظم این سرزمین در محدوده حکومت هخامنشی قرار داشت. اسکندر کبیر در سال 329 قبل از میلاد به این ناحیه تاخت و پس از ویران كردن شهر های زیادی از جمله سمرقند سرزمین کنونی ازبکستان را جزیی از کشور یونانی باکتریا گردانید. این ناحیه در قرن اول میلادی تحت سیطره حکومت امپراطوری کوشان قرار گرفت که خود سرانجام به دست هونها از میان رفت. ازبکستان تا اواسط قرن ششم میلادی تحت سلطه حکومت خانات ترک درآمد. اعراب در نیمه دوم سده هفتم میلادی با فتح آسیای مرکزی، اسلام و خط عربی را به میان ساکنان ناهمگون این خطه آوردند.اسماعیل سامانی در سال 873 م با تسلط خود بر ماوراءالنهر و خوارزم، سلطه سامانیان بخارا را بنیان نهاد. قره خانیان که بیشتر هویت ترکی داشتند ،سامانیان را در سال 999م از حکومت برکنار کردند.
در اواخر قرن 10م قبایل سلجوقی رفته رفته در ماوراءالنهر استقرار یافتند و توانستند تا اوایل قرن 12 بیشتر خاک ازبکستان کنونی را به کنترل خود درآورند. لیکن در سال 1137م به سختی از قره ختائیان شکست خوردند.خوارزمشاهیان که ابتدا به قره ختائیان کمک کرده بودند تا به قدرت برسند، در پایان قرن 12م خود حکومت آنان را برانداختند. پس از مرگ چنگیز خان، الیوس جغتای دومین فرزند چنگیز حکمفرمای ازبکستان شد، اما پس از او میان سرزمینهای مختلف امپراطوری مغول یک جدال همیشگی حاکم شد. سرانجام قبایلی که پیش از آن ( الوس جوجی ) را تشکیل می دادند، حکومت را در دست گرفتند. برحسب ظاهر ازبک ها نام خود را از ازبک خان (1342-1282 ) که به دین مبین اسلام مشرف شده بود، اقتباس کرده اند. هر چند اساساً ازبکها از تجمع قبایل ترک بوجود آمدند با این حال رهبری آنان به دست امرای مغول بود. ابوالخیرخان (1412)یکی از اخلاف شیبان و جوانترین فرزند جوجی، پایه قدرت ازبکها را در آسیای مرکزی بنا نهاد.
سرزمین فعلی ازبکستان از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده، تمدنهای گوناگونی را به خود دیده است. در قرن ششم قبل از میلاد بخش اعظم این سرزمین در محدوده حکومت هخامنشی قرار داشت. اسکندر کبیر در سال 329 قبل از میلاد به این ناحیه تاخت و پس از ویران كردن شهر های زیادی از جمله سمرقند سرزمین کنونی ازبکستان را جزیی از کشور یونانی باکتریا گردانید. این ناحیه در قرن اول میلادی تحت سیطره حکومت امپراطوری کوشان قرار گرفت که خود سرانجام به دست هونها از میان رفت. ازبکستان تا اواسط قرن ششم میلادی تحت سلطه حکومت خانات ترک درآمد. اعراب در نیمه دوم سده هفتم میلادی با فتح آسیای مرکزی، اسلام و خط عربی را به میان ساکنان ناهمگون این خطه آوردند.اسماعیل سامانی در سال 873 م با تسلط خود بر ماوراءالنهر و خوارزم، سلطه سامانیان بخارا را بنیان نهاد. قره خانیان که بیشتر هویت ترکی داشتند ،سامانیان را در سال 999م از حکومت برکنار کردند.
در اواخر قرن 10م قبایل سلجوقی رفته رفته در ماوراءالنهر استقرار یافتند و توانستند تا اوایل قرن 12 بیشتر خاک ازبکستان کنونی را به کنترل خود درآورند. لیکن در سال 1137م به سختی از قره ختائیان شکست خوردند.خوارزمشاهیان که ابتدا به قره ختائیان کمک کرده بودند تا به قدرت برسند، در پایان قرن 12م خود حکومت آنان را برانداختند. پس از مرگ چنگیز خان، الیوس جغتای دومین فرزند چنگیز حکمفرمای ازبکستان شد، اما پس از او میان سرزمینهای مختلف امپراطوری مغول یک جدال همیشگی حاکم شد. سرانجام قبایلی که پیش از آن ( الوس جوجی ) را تشکیل می دادند، حکومت را در دست گرفتند. برحسب ظاهر ازبک ها نام خود را از ازبک خان (1342-1282 ) که به دین مبین اسلام مشرف شده بود، اقتباس کرده اند. هر چند اساساً ازبکها از تجمع قبایل ترک بوجود آمدند با این حال رهبری آنان به دست امرای مغول بود. ابوالخیرخان (1412)یکی از اخلاف شیبان و جوانترین فرزند جوجی، پایه قدرت ازبکها را در آسیای مرکزی بنا نهاد.
اقوام و نژادها
ازبکستان قریب به 129 ملیت مختلف را در خود جای داده است و بیش از 70% جمعیت این کشور را ازبکها تشکیل می دهند. اقلیتهای عمده این کشور عبارتند از: روسها، تاجیکها، تاتارها، قزاقها، کره ایها، قرقیزها اوکراینی ها و آلمانیها. در ژوئن 1989 بین ازبکها و اقلیت ترکهای مسخطیها (مهاجران گرجستان) در منطقه فرغانه درگیری بوجود آمد که در ظاهر علت آن بیکاری و کمبود مسکن بود. در این درگیری صدها نفر که اکثر آنها مسخطی بودند به هلاکت رسیدند. پس از درگیری مذکور، ترکهای مسخط خواهان بازگشت به وطن خود شدند که با مخالفت دولت گرجستان روبرو شد و به ناچار عازم روسیه شدند.
هم چنین در ماه ژوئن 1990 در ارتباط با درگیری هایی که قبلا در شهر «اوش» قرقیزستان بین ازبکهای مقیم آن منطقه و قرقیزها روی داده بود، دولت ازبکستان ضمن اعلام وضعیت فوق العاده در استان اندیجان از عبور 15 هزار مرد مسلح ازبک که به حمایت از هموطنان خود عازم اوش بودند ممانعت به عمل آورد. از آن تاریخ به بعد به لحاظ کنترل شدید دولت، درگیری نژادی منجر به جنگ و خونریزی بین ملیتها و نژادهای مختلف مقیم ازبکستان روی نداده است. روسها که قبل از فروپاشی شوروی از موقعیت بالایی در ازبکستان برخوردار بودند بطور طبیعی پس از استقلال جمهوری، موقعیت قبلی خود را از دست داده و از امتیازات سابق برخوردار نبودند، لذا در این رابطه رعایت حقوق اقلیت روس در ازبکستان از طرف روسیه مطرح و پیگیری می شود. روسیه خواهان اعطای تابعیت مضاعف به اقلیت روس ساکن ازبکستان است که مقامات ازبکستان با آن مخالفت كردند.
ازبکستان قریب به 129 ملیت مختلف را در خود جای داده است و بیش از 70% جمعیت این کشور را ازبکها تشکیل می دهند. اقلیتهای عمده این کشور عبارتند از: روسها، تاجیکها، تاتارها، قزاقها، کره ایها، قرقیزها اوکراینی ها و آلمانیها. در ژوئن 1989 بین ازبکها و اقلیت ترکهای مسخطیها (مهاجران گرجستان) در منطقه فرغانه درگیری بوجود آمد که در ظاهر علت آن بیکاری و کمبود مسکن بود. در این درگیری صدها نفر که اکثر آنها مسخطی بودند به هلاکت رسیدند. پس از درگیری مذکور، ترکهای مسخط خواهان بازگشت به وطن خود شدند که با مخالفت دولت گرجستان روبرو شد و به ناچار عازم روسیه شدند.
هم چنین در ماه ژوئن 1990 در ارتباط با درگیری هایی که قبلا در شهر «اوش» قرقیزستان بین ازبکهای مقیم آن منطقه و قرقیزها روی داده بود، دولت ازبکستان ضمن اعلام وضعیت فوق العاده در استان اندیجان از عبور 15 هزار مرد مسلح ازبک که به حمایت از هموطنان خود عازم اوش بودند ممانعت به عمل آورد. از آن تاریخ به بعد به لحاظ کنترل شدید دولت، درگیری نژادی منجر به جنگ و خونریزی بین ملیتها و نژادهای مختلف مقیم ازبکستان روی نداده است. روسها که قبل از فروپاشی شوروی از موقعیت بالایی در ازبکستان برخوردار بودند بطور طبیعی پس از استقلال جمهوری، موقعیت قبلی خود را از دست داده و از امتیازات سابق برخوردار نبودند، لذا در این رابطه رعایت حقوق اقلیت روس در ازبکستان از طرف روسیه مطرح و پیگیری می شود. روسیه خواهان اعطای تابعیت مضاعف به اقلیت روس ساکن ازبکستان است که مقامات ازبکستان با آن مخالفت كردند.
زبان و خط
در حال حاضر خط رسمی این کشور «کیریل» است و طبق مصوبه شورای عالی جمهوری ازبکستان در تاریخ 20 سپتامبر 1993 از سال 2000 میلادی خط لاتین به جای خط کیریل مورد استفاده قرار گرفت. هم چنین بر اساس مصوبه یازدهمین اجلاسیه شورای عالی ازبکستان در سال 1989 زبان رسمی این کشور به زبان ازبکی تغيير يافت. در مصوبه مذکور تصریح شده است که از سال 1997 استفاده از زبان ازبکی در کلیه محاورات رسمی الزامی است و لذا افرادی که از سال 1997 به زبان ازبکی آشنایی نداشته باشند نخواهند توانست به پست دولتی دست یابند. قابل ذکر است که در بین سالهای 1923-1865 خط عربی با تعدیل مختصری در ازبکستان مورد استفاده قرار می گرفته است. در سالهای 30-1923 تعدیل مجددی در خط عربی به عمل آمد. در سالهای 40-1934 خط لاتین در این کشور به عنوان الفباي دوم و از سال 1940 خط کیرل (روسی) به عنوان تنها خط رسمی مورد استفاده قرار گرفت. در سال 1956 در خط کریل نیز تعدیل هایی به عمل آمد.
در حال حاضر خط رسمی این کشور «کیریل» است و طبق مصوبه شورای عالی جمهوری ازبکستان در تاریخ 20 سپتامبر 1993 از سال 2000 میلادی خط لاتین به جای خط کیریل مورد استفاده قرار گرفت. هم چنین بر اساس مصوبه یازدهمین اجلاسیه شورای عالی ازبکستان در سال 1989 زبان رسمی این کشور به زبان ازبکی تغيير يافت. در مصوبه مذکور تصریح شده است که از سال 1997 استفاده از زبان ازبکی در کلیه محاورات رسمی الزامی است و لذا افرادی که از سال 1997 به زبان ازبکی آشنایی نداشته باشند نخواهند توانست به پست دولتی دست یابند. قابل ذکر است که در بین سالهای 1923-1865 خط عربی با تعدیل مختصری در ازبکستان مورد استفاده قرار می گرفته است. در سالهای 30-1923 تعدیل مجددی در خط عربی به عمل آمد. در سالهای 40-1934 خط لاتین در این کشور به عنوان الفباي دوم و از سال 1940 خط کیرل (روسی) به عنوان تنها خط رسمی مورد استفاده قرار گرفت. در سال 1956 در خط کریل نیز تعدیل هایی به عمل آمد.
نفوذ ادیان در اوضاع سیاسی و فرهنگی
مردم آسیای مرکزی وارث تمدنهای کهن هستند که برخی از آنها قبل از اسلام بوده اند. اما این دین اسلام است که طی هزار سال در گستره ای عظیم، زندگی روزمره مردم آسیای مرکزی و به ویژه ازبکستان را هدایت کرده است. از اواسط قرن 10 تا پایان قرن 16م، اسلام بعنوان مهمترین دین در این منطقه شناخته شد و آسیای مرکزی به یکی از معتبر ترین کانونهای فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد .شهر های بخارا و سمرقند از قرن 3 هجری به بعد بعنوان دو مرکز مهم تدریس علوم اسلامی شناخته شد و علمای مسلمان از نقاط مختلف گیتی جهت کسب تازه ترین برداشتها از اسلام به آن دیار شتافتند.
در طول این 6 قرن بخارا مهد اسلام نامیده می شد. با توجه به همین ویژگی و علمای اسلامی كه ساکن این شهر بوده اند، در حال حاضر این شهر را «بخارای شریف» می نامند. از همان ابتدای اشاعه اسلام در این خطه، تصوف در ازبکستان رو به شکوفایی نهاد. بخارا و خیوه که دو مرکز از مهمترین مراکز تعلیمات صوفیه در قرون وسطی به شمار می رفتند، در ازبکستان کنونی واقع شده اند. هر دوی این مراکز در اشاعه مکاتب تصوف در کل جهان اسلام از اهمیت شایانی برخوردار بودند. نجم الدین کبری (1221-1145م) در خیوه به تعلیم طریقتی پرداخت که به «کبرویه» معروف شد. بهاءالدین نقشبند در بخارا مسلک نقشبندیه معروف به طریقت خواجگان را اشاعه داد. این دو به ویژه نقشبندیه نفوذ ریشه داری یافت و در سراسر آسیای مرکزی، قفقاز و نواحی ولگا، اناتولی، کردستان و هند منتشر شد. اکنون نیز بزرگترین فرقه تصوف است و همچنان پیروانی را در خاور و باختر به خود جذب می کند. همچنین «یسویه» در تمام ناحیه «قادریه» در فرغانه و «چشتیه» در خوقند پیروان زیادی دارند. مدفن بهاءالدین نقشبند درست در کنار بخارا است که در 1543 م امیر عبد العزیز خان مرقدی بر مزارش ساخت. حتی امروزه هم بهاءالدین از چنان حرمت و نفوذی برخوردار است که بسیاری تصور می کنند اگر دو یا سه بار به زیارت مرقدش بروند گویی به زیارت کعبه نایل شده اند.
مردم آسیای مرکزی وارث تمدنهای کهن هستند که برخی از آنها قبل از اسلام بوده اند. اما این دین اسلام است که طی هزار سال در گستره ای عظیم، زندگی روزمره مردم آسیای مرکزی و به ویژه ازبکستان را هدایت کرده است. از اواسط قرن 10 تا پایان قرن 16م، اسلام بعنوان مهمترین دین در این منطقه شناخته شد و آسیای مرکزی به یکی از معتبر ترین کانونهای فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد .شهر های بخارا و سمرقند از قرن 3 هجری به بعد بعنوان دو مرکز مهم تدریس علوم اسلامی شناخته شد و علمای مسلمان از نقاط مختلف گیتی جهت کسب تازه ترین برداشتها از اسلام به آن دیار شتافتند.
در طول این 6 قرن بخارا مهد اسلام نامیده می شد. با توجه به همین ویژگی و علمای اسلامی كه ساکن این شهر بوده اند، در حال حاضر این شهر را «بخارای شریف» می نامند. از همان ابتدای اشاعه اسلام در این خطه، تصوف در ازبکستان رو به شکوفایی نهاد. بخارا و خیوه که دو مرکز از مهمترین مراکز تعلیمات صوفیه در قرون وسطی به شمار می رفتند، در ازبکستان کنونی واقع شده اند. هر دوی این مراکز در اشاعه مکاتب تصوف در کل جهان اسلام از اهمیت شایانی برخوردار بودند. نجم الدین کبری (1221-1145م) در خیوه به تعلیم طریقتی پرداخت که به «کبرویه» معروف شد. بهاءالدین نقشبند در بخارا مسلک نقشبندیه معروف به طریقت خواجگان را اشاعه داد. این دو به ویژه نقشبندیه نفوذ ریشه داری یافت و در سراسر آسیای مرکزی، قفقاز و نواحی ولگا، اناتولی، کردستان و هند منتشر شد. اکنون نیز بزرگترین فرقه تصوف است و همچنان پیروانی را در خاور و باختر به خود جذب می کند. همچنین «یسویه» در تمام ناحیه «قادریه» در فرغانه و «چشتیه» در خوقند پیروان زیادی دارند. مدفن بهاءالدین نقشبند درست در کنار بخارا است که در 1543 م امیر عبد العزیز خان مرقدی بر مزارش ساخت. حتی امروزه هم بهاءالدین از چنان حرمت و نفوذی برخوردار است که بسیاری تصور می کنند اگر دو یا سه بار به زیارت مرقدش بروند گویی به زیارت کعبه نایل شده اند.
اوضاع اجتماعی، فرهنگی و آموزشی
در واقع نام جمهوری ازبکستان پس از حاکمیت بلشویکها و تجزیه ترکستان و ماوراءالنهردر سال 1924 به سرزمینی داده شد که اغلب شهر های موجود در محدوده آن مرکز تمدن ماوراءالنهر به شمار می رفت که خود بخش مهمی از تمدن ایران بود. شهر هايی چون سمرقند، بخارا، خیوه، چاچ، اورگنج، فرغانه و ترمذ محل پرورش شخصیتهای بزرگ علمی و اسلامی و هم چنین وقوع حوادث تاریخی با اهمیت هستند. ازبکها که قبل از شکل گیری جمهوری ازبکستان ایلاتی کوچرو و نیمه کوچروی ترک بودند به عنوان بخشی از جامعه ماوراءالنهر تاریخی شناخته می شدند و فقط در بخشی از این سرزمین می زیستند آنها زبان ازبکی که لهجه ای از ترکی جغتائی بود، سخن می گفتند. هر چند که قبل از انقلاب بلشویکی زبان عمده مردم ماوراءالنهر که امروزه قسمت عمده ای از آنان در محدوده ازبکستان قرار دارد، زبان فارسی و فارسی دری بود و تنها در تاشکند و فرغانه زبان ازبکی رواج داشت، ولی پس از آن زبان ازبکی گسترش یافته، امروزه غالب مردم با این زبان سخن می گویند. متاسفانه سیاست استالینی در ایجاد تفرقه میان مسلمانان ماوراءالنهر به وسیله فراهم آوردن یک رشته موانع مصنوعی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آثار خود را بر جای گذاشته، موجب رویارویی بعدی اقوام ساکن در این جمهوری ها شد.
امروزه ازبکها در جهت احیاي سنتهای گذشته که غالبا ریشه در آداب اسلامی دارد علیرغم تبلیغات سوء گامهای بلندی برداشته که در این راستا می توان به برگزاری پر شکوه نمازهای اعیاد فطر و قربان و مراسم جشنهای نوروزی و همچنین احیاي مساجد و مدارس علمیه اشاره كرد. ازبکها که از قدیم الایام نسبت به هویت ملی خود تعصب داشته، بر اساس این تعصب جذب فرهنگ روسهای حاکم در زمان حکومت کمونیستها نشدند و پس از استقلال در جهت تقویت زبان ازبکی برآمده آن را در سراسر ازبکستان و در تمامی ادارات و مراکز دولتی و آموزش تحمیل كردند. آنها روسهای مقیم را مجبور به فراگیری این زبان کرده اند. در حال حاضر روابط اجتماعی در میان ازبکها متاثر از سنتهای قدیمی بوده و از آنها در انجام مراسم خاص مانند ازدواج، تولد، وفات از لباسهای محلی استفاده می کنند.
در واقع نام جمهوری ازبکستان پس از حاکمیت بلشویکها و تجزیه ترکستان و ماوراءالنهردر سال 1924 به سرزمینی داده شد که اغلب شهر های موجود در محدوده آن مرکز تمدن ماوراءالنهر به شمار می رفت که خود بخش مهمی از تمدن ایران بود. شهر هايی چون سمرقند، بخارا، خیوه، چاچ، اورگنج، فرغانه و ترمذ محل پرورش شخصیتهای بزرگ علمی و اسلامی و هم چنین وقوع حوادث تاریخی با اهمیت هستند. ازبکها که قبل از شکل گیری جمهوری ازبکستان ایلاتی کوچرو و نیمه کوچروی ترک بودند به عنوان بخشی از جامعه ماوراءالنهر تاریخی شناخته می شدند و فقط در بخشی از این سرزمین می زیستند آنها زبان ازبکی که لهجه ای از ترکی جغتائی بود، سخن می گفتند. هر چند که قبل از انقلاب بلشویکی زبان عمده مردم ماوراءالنهر که امروزه قسمت عمده ای از آنان در محدوده ازبکستان قرار دارد، زبان فارسی و فارسی دری بود و تنها در تاشکند و فرغانه زبان ازبکی رواج داشت، ولی پس از آن زبان ازبکی گسترش یافته، امروزه غالب مردم با این زبان سخن می گویند. متاسفانه سیاست استالینی در ایجاد تفرقه میان مسلمانان ماوراءالنهر به وسیله فراهم آوردن یک رشته موانع مصنوعی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آثار خود را بر جای گذاشته، موجب رویارویی بعدی اقوام ساکن در این جمهوری ها شد.
امروزه ازبکها در جهت احیاي سنتهای گذشته که غالبا ریشه در آداب اسلامی دارد علیرغم تبلیغات سوء گامهای بلندی برداشته که در این راستا می توان به برگزاری پر شکوه نمازهای اعیاد فطر و قربان و مراسم جشنهای نوروزی و همچنین احیاي مساجد و مدارس علمیه اشاره كرد. ازبکها که از قدیم الایام نسبت به هویت ملی خود تعصب داشته، بر اساس این تعصب جذب فرهنگ روسهای حاکم در زمان حکومت کمونیستها نشدند و پس از استقلال در جهت تقویت زبان ازبکی برآمده آن را در سراسر ازبکستان و در تمامی ادارات و مراکز دولتی و آموزش تحمیل كردند. آنها روسهای مقیم را مجبور به فراگیری این زبان کرده اند. در حال حاضر روابط اجتماعی در میان ازبکها متاثر از سنتهای قدیمی بوده و از آنها در انجام مراسم خاص مانند ازدواج، تولد، وفات از لباسهای محلی استفاده می کنند.
بهداشت عمومی
امور درمانی در ازبکستان زیر نظر وزارت بهداشت انجام می شود. امروزه در ازبکستان 1334 بیمارستان و 3041 درمانگاه فعالیت می کنند. تعداد کل مؤسسات پزشکی و داروخانه 2902 است. در ازبکستان نرخ مرگ و میر در بین کودکان بالا است. بخصوص در منطقه آرال که فقط 5/58% از بیمارستانها و 5/66% از درمانگاهها در وضعیت نسبتا مناسب قرار دارند. این در حالی است که مناطق روستایی در وضع بدتری قرار دارند.دلایل اصلی مرگ و میر در ازبکستان ،1/42% بیماری های واگیر دار و 5/16 % بیماری های تنفسی است.کیفیت پایین آب آشامیدنی، عدم رعایت اصول بهداشتی و مراقبتهای پزشکی نا کافی دلایل اصلی مرگ و میر در نقاط روستایی به شمار می آیند.
امور درمانی در ازبکستان زیر نظر وزارت بهداشت انجام می شود. امروزه در ازبکستان 1334 بیمارستان و 3041 درمانگاه فعالیت می کنند. تعداد کل مؤسسات پزشکی و داروخانه 2902 است. در ازبکستان نرخ مرگ و میر در بین کودکان بالا است. بخصوص در منطقه آرال که فقط 5/58% از بیمارستانها و 5/66% از درمانگاهها در وضعیت نسبتا مناسب قرار دارند. این در حالی است که مناطق روستایی در وضع بدتری قرار دارند.دلایل اصلی مرگ و میر در ازبکستان ،1/42% بیماری های واگیر دار و 5/16 % بیماری های تنفسی است.کیفیت پایین آب آشامیدنی، عدم رعایت اصول بهداشتی و مراقبتهای پزشکی نا کافی دلایل اصلی مرگ و میر در نقاط روستایی به شمار می آیند.
اعیاد و رسوم
اعیاد بر اساس فصول سال قابل تقسیم بندی هستند. مثلا در زمستانها گپ گشتک (شب نشینی)، و یسه یوسون (مسابقه پرخوری)، در بهار شاه مای ( به مناسبت اولین شخم)، لای توتوش (لایروبی نهر ها )، سوست خاتون (دعا و نیایش برای بارندگی). در تابستان چای ماما (برای جلوگیری از وزش باد شمال در فصل درو حبوبات) و در پاییز آبلا برکه (الله برکت- برای پر بار بودن محصول در سال اتی)، شمال چقیریش (برای وزش باد شمال در فصل پاییز) اوزوم سایله (جشن دسته جمعی به مناسبت رسیدن انگور).
اعیاد بر اساس فصول سال قابل تقسیم بندی هستند. مثلا در زمستانها گپ گشتک (شب نشینی)، و یسه یوسون (مسابقه پرخوری)، در بهار شاه مای ( به مناسبت اولین شخم)، لای توتوش (لایروبی نهر ها )، سوست خاتون (دعا و نیایش برای بارندگی). در تابستان چای ماما (برای جلوگیری از وزش باد شمال در فصل درو حبوبات) و در پاییز آبلا برکه (الله برکت- برای پر بار بودن محصول در سال اتی)، شمال چقیریش (برای وزش باد شمال در فصل پاییز) اوزوم سایله (جشن دسته جمعی به مناسبت رسیدن انگور).
موسیقی
سبکهای مختلفی از موسیقی در ازبکستان وجود داشته است. تک نوازی، سازهای مسیحی و در نهایت همنوازی مراحل مختلف موسیقی در ازبکستان بوده است. موسیقی ازبکستان را از لحاظ قومی و شرایط اجتماعی و اقتصادی می توان به 4 قسمت تقسیم کرد:
1- موسیقی خوارزم
2- موسیقی بخارا و( سمرقند)
3-موسیقی فرغانه و تاشکند
4- موسیقی سرخان دریا و قشقه دریا
پس از اشغال ازبکستان، توسط روسیه تزاری، موسیقی اروپایی وارد فرهنگ ازبکستان شد. سبک ملی موسیقی ازبکستان « مقام » نام دارد. الات موسیقی ازبکها عبارتند از: گیجاک، کوبوز، ساتو،دورما، دوتار، تنبور،عود، رباب، چنگ (سیمی) سینبرید، بالابان، سورنای، کوشنای، کرنای، دویرا، نقاره و چینداول.
سبکهای مختلفی از موسیقی در ازبکستان وجود داشته است. تک نوازی، سازهای مسیحی و در نهایت همنوازی مراحل مختلف موسیقی در ازبکستان بوده است. موسیقی ازبکستان را از لحاظ قومی و شرایط اجتماعی و اقتصادی می توان به 4 قسمت تقسیم کرد:
1- موسیقی خوارزم
2- موسیقی بخارا و( سمرقند)
3-موسیقی فرغانه و تاشکند
4- موسیقی سرخان دریا و قشقه دریا
پس از اشغال ازبکستان، توسط روسیه تزاری، موسیقی اروپایی وارد فرهنگ ازبکستان شد. سبک ملی موسیقی ازبکستان « مقام » نام دارد. الات موسیقی ازبکها عبارتند از: گیجاک، کوبوز، ساتو،دورما، دوتار، تنبور،عود، رباب، چنگ (سیمی) سینبرید، بالابان، سورنای، کوشنای، کرنای، دویرا، نقاره و چینداول.
مهمترین مسائل فرهنگی و اجتماعی
مهمترین معضل فرهنگی و اجتماعی در ازبکستان را می توان حضور اقلیتها و به ویژه روسها دانست .پس از فروپاشی شوروی، سیادت سنتی روسها در منطقه و از جمله ازبکستان از بین رفته است که بطور عمده برای روسها مشکل روانی ایجاد کرده است. با توجه به تفاوت عمیق فرهنگی، نه روسها می توانند سر تسلیم در برابر فرهنگ ازبکها فرود آورند و نه ازبکها دوران گذشته را فراموش خواهند کرد. در حال حاضر مردم ازبک اقلیت روس را علیرغم داشتن مشاغل تخصصی از نظر اجتماعی هم سطح خود نمی دانند که این موضوع مشکلاتی را در پی خواهد داشت. با توجه به رسوخ اسلام بر هویت رفتار، گرایشها و شیوه زندگی مردم مسلمان ازبکستان در جنبه های سیاسی و اجتماعی زندگی آنان، هویت جمعی از مردم ازبکستان در مقابل ساکنان غیر مسلمان بطور عمده روسی، بر پایه احساسات هویت مذهبی مسلمانان بنا شده است. فاصله بین جوامع اروپایی و مسلمان که در عرصه ملی و مذهبی هر دو به چشم می خورد ،مجموعه ارزشهای متضاد آنان را تشدید و تماسهای دو جامعه را محدود می کند. پس از به قدرت رسیدن روسها تقریبا تمام ارزشها و نهاد های اسلامی غیر قانونی اعلام شدند. در ذیل پاره ای از سیاستهای ویژه شوروی برای از بین بردن فرهنگ و سنت مردم آسیای مرکزی آمده است: کاهش میزان پیوستگی با گذشته و به این منظور روسها کمتر از 20 سال حرف الفبا را از عربی به لاتین و سپس به کریل تغییر دادند و همه اینها تحت لوای گسترش سودا در این منطقه صورت پذیرفت.
این سیاست باعث از بین رفتن پیوستگی تاریخی و فرهنگی آسیای مرکزی با گذشته شد. امروزه بیشتر مردم آسیای مرکزی آثار نیاکانشان از قبیل بیرونی، فارابی، ابن سینا، خوارزمی ،بخاری، ترمذی، رودکی، نوایی و جامی را نمی توانند بخوانند. اقدامات دیگر در جهت نابودی مساجد، بی اهمیت ساختن رعایت پنج اصل دین اسلام، تشویق به نوشیدن مشروبات الکلی و دیگر کالاهای مصرفی که مسلمانان آنها را فساد می نامند، اغلب با خشونت صورت می پذیرفت.
مهمترین معضل فرهنگی و اجتماعی در ازبکستان را می توان حضور اقلیتها و به ویژه روسها دانست .پس از فروپاشی شوروی، سیادت سنتی روسها در منطقه و از جمله ازبکستان از بین رفته است که بطور عمده برای روسها مشکل روانی ایجاد کرده است. با توجه به تفاوت عمیق فرهنگی، نه روسها می توانند سر تسلیم در برابر فرهنگ ازبکها فرود آورند و نه ازبکها دوران گذشته را فراموش خواهند کرد. در حال حاضر مردم ازبک اقلیت روس را علیرغم داشتن مشاغل تخصصی از نظر اجتماعی هم سطح خود نمی دانند که این موضوع مشکلاتی را در پی خواهد داشت. با توجه به رسوخ اسلام بر هویت رفتار، گرایشها و شیوه زندگی مردم مسلمان ازبکستان در جنبه های سیاسی و اجتماعی زندگی آنان، هویت جمعی از مردم ازبکستان در مقابل ساکنان غیر مسلمان بطور عمده روسی، بر پایه احساسات هویت مذهبی مسلمانان بنا شده است. فاصله بین جوامع اروپایی و مسلمان که در عرصه ملی و مذهبی هر دو به چشم می خورد ،مجموعه ارزشهای متضاد آنان را تشدید و تماسهای دو جامعه را محدود می کند. پس از به قدرت رسیدن روسها تقریبا تمام ارزشها و نهاد های اسلامی غیر قانونی اعلام شدند. در ذیل پاره ای از سیاستهای ویژه شوروی برای از بین بردن فرهنگ و سنت مردم آسیای مرکزی آمده است: کاهش میزان پیوستگی با گذشته و به این منظور روسها کمتر از 20 سال حرف الفبا را از عربی به لاتین و سپس به کریل تغییر دادند و همه اینها تحت لوای گسترش سودا در این منطقه صورت پذیرفت.
این سیاست باعث از بین رفتن پیوستگی تاریخی و فرهنگی آسیای مرکزی با گذشته شد. امروزه بیشتر مردم آسیای مرکزی آثار نیاکانشان از قبیل بیرونی، فارابی، ابن سینا، خوارزمی ،بخاری، ترمذی، رودکی، نوایی و جامی را نمی توانند بخوانند. اقدامات دیگر در جهت نابودی مساجد، بی اهمیت ساختن رعایت پنج اصل دین اسلام، تشویق به نوشیدن مشروبات الکلی و دیگر کالاهای مصرفی که مسلمانان آنها را فساد می نامند، اغلب با خشونت صورت می پذیرفت.
سطح علمی و فرهنگی جامعه
از ویژگی های سیستم آموزش و پرورش در شوروی فراگیر بودن و يك دستي سطح آن بود که ازبکستان نیز ناچار یکی از وارثان سیستم مذکور است. بی سوادی در این کشور تقریبا ریشه کن شده و در علوم ریاضی فیزیک ،انرژی و زمین شناسی پیشرفت خوبی به عمل آمده است. اما یک سطحی بودن تحصیلات به سطح علمی دانشمندان و تحصیل کرده گان لطمه زده است.از دیگر ویژگی های سیستم آموزشی در شوروی نگاه به مسائل مختلف از دریچه ایدئولوژی کمونیستی بود که ویژگی مذکور هنوز در طرز تفکر دانشمندان به چشم می خورد.
از ویژگی های سیستم آموزش و پرورش در شوروی فراگیر بودن و يك دستي سطح آن بود که ازبکستان نیز ناچار یکی از وارثان سیستم مذکور است. بی سوادی در این کشور تقریبا ریشه کن شده و در علوم ریاضی فیزیک ،انرژی و زمین شناسی پیشرفت خوبی به عمل آمده است. اما یک سطحی بودن تحصیلات به سطح علمی دانشمندان و تحصیل کرده گان لطمه زده است.از دیگر ویژگی های سیستم آموزشی در شوروی نگاه به مسائل مختلف از دریچه ایدئولوژی کمونیستی بود که ویژگی مذکور هنوز در طرز تفکر دانشمندان به چشم می خورد.
سیستم آموزش و نظام آموزشی
قبل از اشغال ازبکستان توسط روسیه تزاری عمدتا مدارس دینی (مکتب) قاری خانه و مدرسه وجود داشت.بر طبق عرف رايج در شرق، زنان از تحصیل بی بهره بودند مگر بطور استثنایی آن هم دختران اشراف در مدارس مذهبی. پس از اشغال ازبکستان توسط روسیه مراکز آموزشی لائیک شروع به کار کرد .تا سال 1876 مدرسه روسی در ترکستان افتتاح شده بود. روسیه تزاری با توجه به سیاست روسی سازی در ترکستان تلاش زیادی برای سواد آموزی اهالی مي كرد. در تعلیم زبان و فرهنگ روس بعد از 1905 در بخارا و برخی شهرهای دیگر ازبکستان، مدارس به سبک نوین تشکیل شد. در این مدارس تدریس به زبان محلی صورت می گرفت.
در سال 1918 کمیته مرکزی حزب کمونست جمهوری ترکستان مصوبه ای را در خصوص سازماندهی امور آموزش و پرورش در ازبکستان و نیز اعلامیه ای را در مورد آموزش رایگان به زبان محلی و جدا کردن مدارس به سبک جدید از مدارس قدیمی تصویب كرد. تا قبل از این دوران، مدارس تحت نظارت مساجد و کلیساها فعالیت می کردند. در 1920 دانشگاه تاشکند تاسیس شد که این دانشگاه در تربیت کادر محلی کمک شایانی كرد. در دهه 1920 سیاست روسی سازی، مبارزه با بیسوادی را در دستور کار خود قرار داد که در نتیجه آن تا سال 1926 میلادی 6/11% مردان و 3/7% زنان و تا سال 1939 میلادی 6/83% مردان 3/73 % زنان باسواد شدند. در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، تدریس اجباری به مدت 7 سال تعیین شد که از سال 1959 مدت آن به 8 سال افزایش یافت.
قبل از اشغال ازبکستان توسط روسیه تزاری عمدتا مدارس دینی (مکتب) قاری خانه و مدرسه وجود داشت.بر طبق عرف رايج در شرق، زنان از تحصیل بی بهره بودند مگر بطور استثنایی آن هم دختران اشراف در مدارس مذهبی. پس از اشغال ازبکستان توسط روسیه مراکز آموزشی لائیک شروع به کار کرد .تا سال 1876 مدرسه روسی در ترکستان افتتاح شده بود. روسیه تزاری با توجه به سیاست روسی سازی در ترکستان تلاش زیادی برای سواد آموزی اهالی مي كرد. در تعلیم زبان و فرهنگ روس بعد از 1905 در بخارا و برخی شهرهای دیگر ازبکستان، مدارس به سبک نوین تشکیل شد. در این مدارس تدریس به زبان محلی صورت می گرفت.
در سال 1918 کمیته مرکزی حزب کمونست جمهوری ترکستان مصوبه ای را در خصوص سازماندهی امور آموزش و پرورش در ازبکستان و نیز اعلامیه ای را در مورد آموزش رایگان به زبان محلی و جدا کردن مدارس به سبک جدید از مدارس قدیمی تصویب كرد. تا قبل از این دوران، مدارس تحت نظارت مساجد و کلیساها فعالیت می کردند. در 1920 دانشگاه تاشکند تاسیس شد که این دانشگاه در تربیت کادر محلی کمک شایانی كرد. در دهه 1920 سیاست روسی سازی، مبارزه با بیسوادی را در دستور کار خود قرار داد که در نتیجه آن تا سال 1926 میلادی 6/11% مردان و 3/7% زنان و تا سال 1939 میلادی 6/83% مردان 3/73 % زنان باسواد شدند. در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، تدریس اجباری به مدت 7 سال تعیین شد که از سال 1959 مدت آن به 8 سال افزایش یافت.
نظام آموزشی
سیستم آموزشی ازبکستان تا سال 1990 بر طبق مدل شوروی ارائه می شد ولی از این سال به بعد تغییراتی بخصوص در دروس مربوط به تاریخ و ادبیات ازبکستان به عمل آمد و ساعت آموزش آنها افزایش یافته، از ساعات تدریس زبان روسی کاسته شد. البته اخذ دکترا در 2 مرحله انجام می پذیرد .بدین ترتیب که ابتدا باید نامزدی علوم را اخذ كرده، سپس اخذ دکترا امکانپذیر است که معمولا افراد در 50-45 سالگی موفق به اخذ آن میشوند. سیستم آموزش و پرورش از سه سطح تشکیل می شود:
- آموزش ابتدایی شامل کلاسهای اول الی چهارم
- آموزش دوره راهنمایی شامل کلاسهای پنجم الی نهم
- آموزش متوسطه شامل کلاسهای دهم الی دوازدهم
براساس آموزش دولتی، کودکان از 7 سالگی به مدرسه می روند و آموزش تا پایان دوره راهنمایی (تا پایان کلاس نهم ) اجباری است. مدارس از 2 سپتامبر تا 25 می فعال هستند. طبق ماده 4 قانون اساسی زبان دولتی ازبکی است و تدریس به زبان ازبکی انجام مي شود ولی صرفنظر از این مطلب ،به زبانهای ملیتهای مختلف ازبکستان احترام گذاشته می شود .تدریس در مدارس به 7 زبان انجام می شود از جمله ازبکی فروسی، قزاقی، قراقالپاقی، قرقیزی، تاجیکی و ترکمنی. در کنار این زبانها، زبانهای خارجی چون: فارسی، عربی، هندی، چینی، انگلیسی، فرانسه، آلمانی و...در ازبکستان تدریس می شود.
سیستم آموزشی ازبکستان تا سال 1990 بر طبق مدل شوروی ارائه می شد ولی از این سال به بعد تغییراتی بخصوص در دروس مربوط به تاریخ و ادبیات ازبکستان به عمل آمد و ساعت آموزش آنها افزایش یافته، از ساعات تدریس زبان روسی کاسته شد. البته اخذ دکترا در 2 مرحله انجام می پذیرد .بدین ترتیب که ابتدا باید نامزدی علوم را اخذ كرده، سپس اخذ دکترا امکانپذیر است که معمولا افراد در 50-45 سالگی موفق به اخذ آن میشوند. سیستم آموزش و پرورش از سه سطح تشکیل می شود:
- آموزش ابتدایی شامل کلاسهای اول الی چهارم
- آموزش دوره راهنمایی شامل کلاسهای پنجم الی نهم
- آموزش متوسطه شامل کلاسهای دهم الی دوازدهم
براساس آموزش دولتی، کودکان از 7 سالگی به مدرسه می روند و آموزش تا پایان دوره راهنمایی (تا پایان کلاس نهم ) اجباری است. مدارس از 2 سپتامبر تا 25 می فعال هستند. طبق ماده 4 قانون اساسی زبان دولتی ازبکی است و تدریس به زبان ازبکی انجام مي شود ولی صرفنظر از این مطلب ،به زبانهای ملیتهای مختلف ازبکستان احترام گذاشته می شود .تدریس در مدارس به 7 زبان انجام می شود از جمله ازبکی فروسی، قزاقی، قراقالپاقی، قرقیزی، تاجیکی و ترکمنی. در کنار این زبانها، زبانهای خارجی چون: فارسی، عربی، هندی، چینی، انگلیسی، فرانسه، آلمانی و...در ازبکستان تدریس می شود.
آکادمی علوم
آکادمی علوم ازبکستان در تاریخ 4 نوامبر 1943 به عنوان شعبه آکادمی علوم اتحاد شوروی تأسیس شد و در بدو تاسیس دارای 19 انستیتوی پژوهشی و 23 مرکزعلمی 11 موزه و 6 موسسه کوچک بود. آکادمی علوم دارای 5 گرایش است:
1- فیزیک و ریاضی
2- مکانیک و مدیریت و آمار
3- شیمی، تكنولوژی و زمین شناسی
4- زیست شناسی
5- علوم اجتماعی
هر کدام از گرایشات فوق دارای مؤسسات، مراکز علمی و موزه های مختلف هستند. در حال حاضر بیش از 6250 متخصص و محقق از جمله 48 آکادمسین 96 عضو وابسته 400 دکتر 1990 نامزد علوم در آکادمی مشغول خدمت هستند. اکادمی علوم زیر نظر کابینه وزرا اداره می شود و رئیس آن در سطح وزیر است.
آکادمی علوم ازبکستان در تاریخ 4 نوامبر 1943 به عنوان شعبه آکادمی علوم اتحاد شوروی تأسیس شد و در بدو تاسیس دارای 19 انستیتوی پژوهشی و 23 مرکزعلمی 11 موزه و 6 موسسه کوچک بود. آکادمی علوم دارای 5 گرایش است:
1- فیزیک و ریاضی
2- مکانیک و مدیریت و آمار
3- شیمی، تكنولوژی و زمین شناسی
4- زیست شناسی
5- علوم اجتماعی
هر کدام از گرایشات فوق دارای مؤسسات، مراکز علمی و موزه های مختلف هستند. در حال حاضر بیش از 6250 متخصص و محقق از جمله 48 آکادمسین 96 عضو وابسته 400 دکتر 1990 نامزد علوم در آکادمی مشغول خدمت هستند. اکادمی علوم زیر نظر کابینه وزرا اداره می شود و رئیس آن در سطح وزیر است.
کتابخانهها
برخی از کتابخانه های ازبکستان از شهرت بالایی برخوردار هستند به عنوان مثال می توان به کتابخانه علی شیر نوایی اشاره كرد. در سال 1870 کتابخانه مذکور با عنوان ترکستان افتتاح شد که از سال 1919 کتابخانه مردمی نامیده شد و در نهایت از سال 1925 به کتابخانه علی شیر نوایی مرسوم گرديد. کتابخانه مذکور بزرگترین کتابخانه ازبکستان است و در آن حدود 5 ملیون کتاب نگهداری می شود. علاوه بر آن باید به نسخ خطی متعدد که در کتابخانه های مختلف در پایتخت و استانها محفوظ است اشاره كرد. از جمله در مخزن نسخ خطی مؤسسه خاور شناسی آکادمی علوم ازبکستان 40 هزار رساله در 18 هزار جلد نسخه خطی محفوظ است. بطور کلی در 10 کتابخانه ازبکستان حدود 200000 جلد کتاب نسخه خطی و کتابهای نادر محفوظ است که مقدار زیادی از نسخ خطی فوق الذکر به خط و زبان فارسی نگاشته شده است.
برخی از کتابخانه های ازبکستان از شهرت بالایی برخوردار هستند به عنوان مثال می توان به کتابخانه علی شیر نوایی اشاره كرد. در سال 1870 کتابخانه مذکور با عنوان ترکستان افتتاح شد که از سال 1919 کتابخانه مردمی نامیده شد و در نهایت از سال 1925 به کتابخانه علی شیر نوایی مرسوم گرديد. کتابخانه مذکور بزرگترین کتابخانه ازبکستان است و در آن حدود 5 ملیون کتاب نگهداری می شود. علاوه بر آن باید به نسخ خطی متعدد که در کتابخانه های مختلف در پایتخت و استانها محفوظ است اشاره كرد. از جمله در مخزن نسخ خطی مؤسسه خاور شناسی آکادمی علوم ازبکستان 40 هزار رساله در 18 هزار جلد نسخه خطی محفوظ است. بطور کلی در 10 کتابخانه ازبکستان حدود 200000 جلد کتاب نسخه خطی و کتابهای نادر محفوظ است که مقدار زیادی از نسخ خطی فوق الذکر به خط و زبان فارسی نگاشته شده است.
تئاتر
پس از نفوذ روسیه در ازبکستان، تئاتر روسی در آن منطقه رایج شد. در دهه 20 در میان روشنفکران ازبکستان نهضتی در جهت ایجاد تئاتر ازبکستان به شکل اروپایی به وجود آمد. بنیانگذار تئاتر در ازبکستان حمزه حکیم زاده نیازی است. در سال 1918 حمزه در فرغانه اولین تئاتر را تشکیل داد. در سالهای 1918-1919 تئاتر های روسی در تاشکند و سمرقند ایجاد شد. در سال 1939 تئاتر مقیمی افتتاح و در سال 1945 مؤسسه تئاتر در تاشکند تاسیس شد. در حال حاضر 43 تئاتر در ازبکستان وجود دارد که تئاتر علیشیر نوائی بزرگترین آنها به شمار می آید.
پس از نفوذ روسیه در ازبکستان، تئاتر روسی در آن منطقه رایج شد. در دهه 20 در میان روشنفکران ازبکستان نهضتی در جهت ایجاد تئاتر ازبکستان به شکل اروپایی به وجود آمد. بنیانگذار تئاتر در ازبکستان حمزه حکیم زاده نیازی است. در سال 1918 حمزه در فرغانه اولین تئاتر را تشکیل داد. در سالهای 1918-1919 تئاتر های روسی در تاشکند و سمرقند ایجاد شد. در سال 1939 تئاتر مقیمی افتتاح و در سال 1945 مؤسسه تئاتر در تاشکند تاسیس شد. در حال حاضر 43 تئاتر در ازبکستان وجود دارد که تئاتر علیشیر نوائی بزرگترین آنها به شمار می آید.
سینما
در 1897 اولین فیلم در تاشکند به نمایش گذاشته شد تا سال 1917 میلادی 17 سینما در ازبکستان وجود داشت که فیلم های روسی را به نمایش می گذاشت. در سال 1925 در ازبکستان شرکت دولتی سینما تاسیس شد و در اواخر دهه 20 گروهی از جوانان را برای تحصیل در رشته سینما به مسکو و لنینگراد اعزام كردند. تا سال 1930 فیلم های صامت در ازبکستان به روی صحنه می آمد. در سال1937 اولین فیلم صدادار در ازبکستان به اکران گذاشته شد. از سال 1968 فستیوال بین المللی فیلم کشور های آسیایی – افریقایی تحت عنوان «در راه صلح، ترقی اجتماعی و آزادی ملل» هر 2 سال یکبار در تاشکند برگزار می شود. در حال حاضر 2373 سینما و باشگاه سینمایی در ازبکستان وجود دارد، که 50 سینمای درجه یک در بین آنها وجود دارد.
در 1897 اولین فیلم در تاشکند به نمایش گذاشته شد تا سال 1917 میلادی 17 سینما در ازبکستان وجود داشت که فیلم های روسی را به نمایش می گذاشت. در سال 1925 در ازبکستان شرکت دولتی سینما تاسیس شد و در اواخر دهه 20 گروهی از جوانان را برای تحصیل در رشته سینما به مسکو و لنینگراد اعزام كردند. تا سال 1930 فیلم های صامت در ازبکستان به روی صحنه می آمد. در سال1937 اولین فیلم صدادار در ازبکستان به اکران گذاشته شد. از سال 1968 فستیوال بین المللی فیلم کشور های آسیایی – افریقایی تحت عنوان «در راه صلح، ترقی اجتماعی و آزادی ملل» هر 2 سال یکبار در تاشکند برگزار می شود. در حال حاضر 2373 سینما و باشگاه سینمایی در ازبکستان وجود دارد، که 50 سینمای درجه یک در بین آنها وجود دارد.
رسانههای گروهی
اولین روزنامه به زبان ازبکی در سال 1898 م به نام «روزنامه ولایتی ترکستان» منتشر شد. از 1905 روزنامه های دیگری چون: آيينه، خورشید، صدای ترکستان، توران و الغ ترکستان به چاپ رسید. در حال حاضر 390 روزنامه و 70 مجله در ازبکستان به چاپ می رسد. در زمره روزنامه های فعلی ازبکستان می توان به: خلق سوزی، ازبکستان آوازی، ترکستان، ازبکستان ادبیاتی و صنعتی، تاشکند آقشامی، معرفت و... اشاره كرد. روزنامه های مذکور به زبان ازبکی چاپ می شوند.
روزنامه های روسی زبان نیز از قبیل «نارودناي اسلوا» و « چرنی » و « آواز تاجیک» به زبان تاجیکی و با حروف ریل چاپ می شوند. در بین مجلات می توان به گلستان، شرق یولدوزی، یاشلیک ،گلخن و غنچه اشاره كرد.با وجود اينکه قانون اساسی سانسور خبری را ممنوع و آزادی مطبوعات را تضمين کرده است، حکومت رسانه ها را تحت کنترل شديد قرار می دهد.
براساس گزارشی که در سال ۲۰۰۳ از سوی گزارشگران بدون مرز، که يک سازمان بين المللی دفاع از آزادی مطبوعات است، منتشر شد رسانه ها اجاره ذکر مطالبی در رابطه با مسائلی از قبيل اپوزيسيون سياسی، رواج فساد يا سلب آزاديهای مدنی نيستند. در اين گزارش اضافه می شود که حکومت خبرنگارانی را که اين قوانين را زيرپا می گذارند مورد اذيت و آزار قرار می دهد و يا به زندان می اندازد. با وجود اينکه در سال ۲۰۰۲ سانسور مطبوعات قبل از چاپ آنها لغو شد خودسانسوری امری متداول است. کميته حمايت و دفاع از آزادی رسانه ها، واقع در امريکا، گزارش کرده است که شماری از مطبوعات ماموران سانسور سابق را استخدام کرده اند تا از خطر چاپ مقالات ناخوشايند بکاهند. اکثر چاپخانه ها و مراکز پخش تحت تصدی دولت قرار دارند. علاوه بر شبکه های دولتی، ازبکستان دارای ۳۵ ايستگاه تلويزيونی و چندين کانال راديويی خصوصی - از جمله ۱۵ کانال در تاشکند - است. با وجود اينکه دسترسی به برخی کانالهای خارجی از طريق ماهواره ميسر است، معذالک بسياری از مردم از توان مالی برای دسترسی به اين کانالها بی بهره اند. بر اساس آمار رسمی کشور در ژانويه 2005 حدود 675 هزار نفر در سال ۲۰۰۲ کاربر اينترنت بودند.
اولین روزنامه به زبان ازبکی در سال 1898 م به نام «روزنامه ولایتی ترکستان» منتشر شد. از 1905 روزنامه های دیگری چون: آيينه، خورشید، صدای ترکستان، توران و الغ ترکستان به چاپ رسید. در حال حاضر 390 روزنامه و 70 مجله در ازبکستان به چاپ می رسد. در زمره روزنامه های فعلی ازبکستان می توان به: خلق سوزی، ازبکستان آوازی، ترکستان، ازبکستان ادبیاتی و صنعتی، تاشکند آقشامی، معرفت و... اشاره كرد. روزنامه های مذکور به زبان ازبکی چاپ می شوند.
روزنامه های روسی زبان نیز از قبیل «نارودناي اسلوا» و « چرنی » و « آواز تاجیک» به زبان تاجیکی و با حروف ریل چاپ می شوند. در بین مجلات می توان به گلستان، شرق یولدوزی، یاشلیک ،گلخن و غنچه اشاره كرد.با وجود اينکه قانون اساسی سانسور خبری را ممنوع و آزادی مطبوعات را تضمين کرده است، حکومت رسانه ها را تحت کنترل شديد قرار می دهد.
براساس گزارشی که در سال ۲۰۰۳ از سوی گزارشگران بدون مرز، که يک سازمان بين المللی دفاع از آزادی مطبوعات است، منتشر شد رسانه ها اجاره ذکر مطالبی در رابطه با مسائلی از قبيل اپوزيسيون سياسی، رواج فساد يا سلب آزاديهای مدنی نيستند. در اين گزارش اضافه می شود که حکومت خبرنگارانی را که اين قوانين را زيرپا می گذارند مورد اذيت و آزار قرار می دهد و يا به زندان می اندازد. با وجود اينکه در سال ۲۰۰۲ سانسور مطبوعات قبل از چاپ آنها لغو شد خودسانسوری امری متداول است. کميته حمايت و دفاع از آزادی رسانه ها، واقع در امريکا، گزارش کرده است که شماری از مطبوعات ماموران سانسور سابق را استخدام کرده اند تا از خطر چاپ مقالات ناخوشايند بکاهند. اکثر چاپخانه ها و مراکز پخش تحت تصدی دولت قرار دارند. علاوه بر شبکه های دولتی، ازبکستان دارای ۳۵ ايستگاه تلويزيونی و چندين کانال راديويی خصوصی - از جمله ۱۵ کانال در تاشکند - است. با وجود اينکه دسترسی به برخی کانالهای خارجی از طريق ماهواره ميسر است، معذالک بسياری از مردم از توان مالی برای دسترسی به اين کانالها بی بهره اند. بر اساس آمار رسمی کشور در ژانويه 2005 حدود 675 هزار نفر در سال ۲۰۰۲ کاربر اينترنت بودند.
خبرگزاریهای داخلی و خارجی
خبرگزاری ملی ازبکستان در سال 1924 تاسیس شده، قبل از کسب استقلال به عنوان شعبه «تاس» (خبرگزاری اتحاد شوروی ) فعالیت داشت. امروزه خبرگزاری ازبکستان تنها آژانس خبری است که خبرهای داخلی و خارجی را برای روزنامه ها،مجلات و رادیو و تلویزیون ازبکستان تهیه می کند. اخبار به زبانهای ازبکی و روسی تهیه می شوند. خبرگزاری ازبکستان با خبرگزاریهای چین، ترکیه، روسیه و چند کشور دیگر اخبار را مبادله می کنند. در تمامی استانها خبرنگاران و عکاسان خبر گزاری حضور دارند.
خبرگزاری ملی ازبکستان در سال 1924 تاسیس شده، قبل از کسب استقلال به عنوان شعبه «تاس» (خبرگزاری اتحاد شوروی ) فعالیت داشت. امروزه خبرگزاری ازبکستان تنها آژانس خبری است که خبرهای داخلی و خارجی را برای روزنامه ها،مجلات و رادیو و تلویزیون ازبکستان تهیه می کند. اخبار به زبانهای ازبکی و روسی تهیه می شوند. خبرگزاری ازبکستان با خبرگزاریهای چین، ترکیه، روسیه و چند کشور دیگر اخبار را مبادله می کنند. در تمامی استانها خبرنگاران و عکاسان خبر گزاری حضور دارند.
خبرگزاریها
خبرگزاری دولتی ازبکستان
خبرگزاری جهان - متعلق به وزارت خارجه
خبرگزاری ترکستان پرس
خبرگزاری دولتی ازبکستان
خبرگزاری جهان - متعلق به وزارت خارجه
خبرگزاری ترکستان پرس
موسسات انتشاراتی
از موسسات انتشاراتی موسسه «شرق» «ازبکستان» «اقی تور چی» «یازووچی » و «غفور غلام» در زمره مؤسسات عمده به شمار می آیند. اخیراً موسسات انتشاراتی خصوصی نیز در حال تاسیس هستند.
نشريات
خلق سوزی - روزنامه دولتی
نرئدنويا اسلووا - روزنامه دولتی به زبان روسی
پراودا وستوکا - روزنامه دولتی به زبان روسی
ازبکستان ازوی - نشريه حزب حاکم دولت
حريت - نشريه خبرگزاری دولتی
فداکار - نشريه حزب حاکم دولت
محيت - نشريه هفتگی
رادیو
اولین ایستگاه رادیویی آسیای مرکزی در سال 1921 در تاشکند بر پا شد. اما پخش برنامه های منظم رادیویی در سال 1927 شروع به كار كردند. رادیو ملی ازبكستان در حال حاضر در 3 کانال روزانه 59 ساعت برنامه پخش می کند. برنامه ها به زبان ازبکی، روسی، تاجیکی، قزاقی و تاتاری پخش می شوند. بخش برون مرزی رادیو ازبکستان نیز هم اکنون روزانه 14 ساعت در 15 زبان از جمله فارسی، انگلیسی، عربی، هندی، اردو، ازبکی و... برنامه پخش می کند.
راديوها
سازمان راديو تلويزيون ازبکستان - شبکه دولتی
راديو يوشلار - شبکه دولتی، ويژه جوانان
راديو بين المللی تاشکند - بخش برون مرزی شبکه دولتی بر روی موج کوتاه
راديو اکودولينی اف.ام. - شبکه راديويی مستقل مناطق فرقانه، تاشکند و سيردريا
راديو اوريت اف.ام.- شبکه راديويی مستقل
راديو سزام اف.ام. - شبکه راديويی مستقل مناطق تاشکند و سيردريا
راديو ازبگيم تروناسی - شبکه راديويی مستقل منطقه تاشکند
راديو گراند - اولين شبکه راديويی مستقل تاشکند بر روی موج اف.ام.
سازمان راديو تلويزيون ازبکستان - شبکه دولتی
راديو يوشلار - شبکه دولتی، ويژه جوانان
راديو بين المللی تاشکند - بخش برون مرزی شبکه دولتی بر روی موج کوتاه
راديو اکودولينی اف.ام. - شبکه راديويی مستقل مناطق فرقانه، تاشکند و سيردريا
راديو اوريت اف.ام.- شبکه راديويی مستقل
راديو سزام اف.ام. - شبکه راديويی مستقل مناطق تاشکند و سيردريا
راديو ازبگيم تروناسی - شبکه راديويی مستقل منطقه تاشکند
راديو گراند - اولين شبکه راديويی مستقل تاشکند بر روی موج اف.ام.
تلویزیون
شرکت دولتی رادیو و تلویزیون ازبکستان تحت نظر کابینه وزرا اداره می شود، ريیس آن در سطح وزیر است. پخش برنامه های منظم تلویزیونی از سال 1956 آغاز شده است در حال حاضر تلویزیون ازبکستان 3 کانال دارد. ضمنا برنامه های شبکه تلویزیونی «آستانکینو» روسیه نیز در حال حاضر روزانه به مدت تقریبی 5-6 ساعت تقویت می شود. برنامه ها عمدتاً به زبان ازبکی و بخشی از آن به زبانهای روسی، تاجیکی ،اویغوری، قزاقی، قرقیزی، کره ای، آلمانی و انگلیسی پخش می شوند. در سالهای اخیر تلویزیون خصوصی در شهر های تاشکند و سمرقند در حال رونق است و همزمان در چند شهر تلویزیون کابلی نیز رواج یافته است. برج تلویزیون ازبکستان 375 متر ارتفاع دارد، پس از برج آستانکنیو مقام دوم را در بین کشور های مشترک المنافع دارد. در ارتفاعات 105 و 110 متری برج مذکور رستوران گردان وجود داشته، در ارتفاع 205-210 متری اداره هواشناسی و بخش فنی قرار دارند.
تلويزيونها
سازمان راديو تلويزيون ازبکستان - شبکه دولتی
تلويزيون يوشلار - شبکه دولتی
تلويزيون ام.تی.آر.کی. - شبکه خصوصی جوانان، منطقه انديجان
تلويزيون بغداد - شبکه تلويزيونی مستقل منطقه فرقانه
تلويزيون ملاقات - شبکه تلويزيونی مستقل منطقه فرقانه
تلويزيون بکاباد - شبکه تلويزيونی مستقل منطقه تاشکند
تلويزيون علاقه - شبکه تلويزيونی مستقل منطقه سيردريا
تلويزيون سمرقند - شبکه تلويزيونی مستقل
تلويزيون اربيتا - شبکه تلويزيونی مستقل
موسسات فرهنگی خارجی در ازبکستان
- مرکز فرهنگی یهودیان بنام یکشنبه در تاشکند تاسیس شده است که اخبار اسرائیل را بر روی کاست ویدیو ضبط كرده، روز های یکشنبه به همراه برنامه های آموزشی زبان، فرهنگی و تاریخی برای یهودیان مقیم به نمایش می گذارد. 120 نفر در مرکز مذکور به تحصیل اشتغال دارند. از مراکز فرهنگی خارجی می توان به مراکز فرهنگی آلمان، فرانسه، مصر، هند و قزاقستان، اوکراین و... اشاره كرد. شعبه اتحادیه بین المللی «آلیانس فراغنس» در شهر سمرقند فعالیت می کنند و وظیفه اصلی این سازمان برقراری روابط فرهنگی و اقتصادی و... با دول خارجی است. نمایندگان آلیانس فرانس اهداف آموزش زبان فرانسوی، آشنا كردن ساکنین سمرقند با فرهنگ و میراث علمی فرانس و نمایش نمایشنامه و کنسرت، ترتیب دادن مراکز تفریحی و سفر های توریستی را دنبال می کند.
- مراکز فرهنگی هند ومصر در سال 1994 م در تاشکند افتتاح شده اند.